Тақырып 7. ЖОО-дағы білім беру сапасын ішкі бағалау моделі

Описание: ЖОО ішілік бақылау көп жағдайда «тексеру», «ревизия», «кемшілік табу» сияқты жағымсыз ассоциациялармен байланысты. Бұл түсінік белгілі бір деңгейде табиғи: бақылау сөзінің өзі адамдарда қауіп, қорғаныс, «мені бағалайды» деген стресс реакциясын тудыруы мүмкін. Алайда білім беру сапасын басқару логикасымен қарасақ, ішкі бақылау – жазалау механизмі емес, керісінше, жүйені уақытында түзетіп, дамытуға мүмкіндік беретін басқарушылық құрал. Ол «кім кінәлі?» деген сұраққа емес, «қай жерде процесс әлсіз және оны қалай күшейтеміз?» деген сұраққа жауап береді. Университет үшін ішкі бақылау – ерте диагностикалау функциясы: оқу процесіндегі ақауды, әдістемелік олқылықты, ресурстық теңгерімсіздікті, академиялық саясаттағы түсінбеушілікті аккредиттеу немесе сыртқы тексеріс келгеннен кейін емес, күнделікті цикл ішінде анықтауға мүмкіндік береді. Ішкі бақылау дұрыс ұйымдастырылса, ол сапа мәдениетін нығайтады: адамдар тек «қателеспеу» үшін емес, «жақсарту үшін» жұмыс істейді, ал бақылау үрей туғызатын акт емес, кәсіби кері байланыс алаңы ретінде қабылданады. Бұл жерде ең маңызды айырмашылық – бақылаудың мақсаты мен тілі: бақылау кінәлау тілімен жүрсе, ол жасырындық пен формалдылық туғызады; ал бақылау дамыту тілімен жүрсе, ол ашықтықты және жауапкершілікті күшейтеді. Сондықтан ішкі бақылауды сапа менеджментінің бөлігі ретінде қарастырғанда оның объектісі тек студенттің білім нәтижелері емес, оқу процесін тудыратын барлық институционалдық механизмдер екенін түсіну қажет: жоспарлау, оқыту, бағалау, қолдау, ресурстар, құжаттама, этика және басқарушылық шешімдер. Яғни, ішкі бақылау университетке өзін-өзі «еститін» жүйе болуға көмектеседі: дерек жиналады, талданады, нақты әрекетке айналады, қайта өлшенеді. Осы цикл жұмыс істегенде ғана сапа «қағаздағы саясат» емес, күнделікті практикаға айналады.
Ішкі бақылаудың бірнеше деңгейі бар және әр деңгейдің мақсаты әртүрлі. Біріншісі – оқу процесіндегі ағымдық бақылау: семестр ішінде студенттердің білімін, түсінуін және құзыреттерінің қалыптасуын өлшейтін тесттер, тапсырмалар, коллоквиумдар, портфолио, жобалық жұмыстар, практикалық кейстер. Бұл кезеңдегі басты міндет – студенттің меңгеру траекториясын бақылау, әлсіз жақтарын ерте анықтау, жедел әрі нақты кері байланыс беру, қажет болса оқу стратегиясын өзгерту. Екіншісі – аралық бақылау: модульдік емтихандар, рубеждік тесттер, белгілі бір тақырыптық блоктарды қорытындылау; мұнда мақсат – студенттің біліміндегі «жүйелік» олқылықты анықтау, бағдарламаның логикасы мен оқу нәтижелерінің сәйкестігін тексеру. Үшіншісі – қорытынды бақылау: емтихандар, мемлекеттік емтихандар, қорытынды аттестаттау, дипломдық және магистрлік жұмыстарды қорғау; бұл деңгей оқу бағдарламасының жоспарланған нәтижелерге қаншалықты жеткізгенін көрсететін финалдық өлшем. Бірақ ЖОО ішілік бақылау тек студенттің білімін өлшеумен шектелмейді. Ол оқу жоспарларының орындалуын, силлабустардың сапасын, сабақ кестесінің сақталуын, бағалау саясатының бірізділігін, академиялық адалдық нормаларының орындалуын, оқытушылардың аудиториялық жүктемесінің теңгерімін, оқу-әдістемелік қамтамасыз етуді, практика ұйымдастырудың сапасын, академиялық қолдау қызметтерінің тиімділігін де қамтиды. Яғни, ішкі бақылау – институционалдық деңгейдегі сапа менеджментінің «негізгі тіректерінің» бірі: ол процестердің стандартқа сәйкестігін ғана емес, олардың тиімділігін де бағалайды. Практикада бұл бақылау әртүрлі форматта іске асады: пән құжаттамасын қарау, сабаққа қатысу (peer-observation), assessment moderation (бағалауды үйлестіру), емтихан материалдарының сапасын тексеру, студент шағымдарының динамикасын талдау, ішкі аудит және тәуекел картасын жаңарту. Мұның бәрі бір мақсатқа қызмет етеді: оқыту мен басқару процестерін тұрақты сапада ұстап, сапаның «ауытқу нүктелерін» ерте табу.
Егер ішкі бақылауды тек «қателік іздеуші» ретінде қарастырсақ, ол қорқыныш, жасырындық және формалдылық тудырады: адамдар тексерістен «өтудің» жолын іздейді, шынайы проблеманы емес, есептің әдемі көрінуін бірінші орынға қояды. Ал егер оны басқару құралы ретінде қабылдасақ, бақылау нәтижелері нақты жақсарту шешімдерінің негізіне айналады: курстарды қайта қарау, оқу нәтижелерін нақтылау, бағалау рубрикаларын біріздендіру, әдістемелік семинарлар ұйымдастыру, оқытушыларға mentoring/коучинг беру, оқу жүктемесін қайта бөлу, студенттерге қосымша академиялық қолдау (tutoring, remedial sessions) енгізу, практика мазмұнын жаңарту. Осылайша ішкі бақылау PDCA циклімен тікелей бірігеді: бақылау (Check) – жоспарлау (Plan) мен әрекет ету (Act) арасындағы көпір. Мұны іске асыру үшін бақылауды ұйымдастыруда регламент пен критерийлер айқын болуы керек: не тексеріледі, қандай жиілікпен, қандай құралдармен, нәтижелер қалай тіркеледі, кім талдайды, кім шешім қабылдайды, өзгеріс қалай бақыланады.