Lukács’a göre Dostoyevski

Описание: Lukács’a göre Dostoyevski
https://www.marxists.org/archive/luka...

Modern dünya, beraberinde açıklanamaz bir huzursuzluk ve sürekli bir "hazırlık evresinde olma" hissi getirdi. Hepimiz bir şeylerin eşiğinde, bir kararın kıyısında veya bir değişimin beklentisi içindeyiz. Marksist estetik kuramcı Georg Lukács, 1949 yılında kaleme aldığı analizinde, bu modern ruh hâlinin köklerini Dostoyevski’nin eserlerinde bulur. Lukács’a göre bir sanatçının en büyük başarısı, sorulara cevap vermek değil, doğru soruyu sormaktır. Anton Çehov’un da belirttiği gibi; Anna Karenina veya Yevgeni Onegin tek bir soruyu bile çözmez, ancak tüm soruları doğru şekilde sordukları için bizi tam anlamıyla tatmin ederler. Dostoyevski’nin sunduğu siyasi ve sosyal cevaplar bugün bize miadı dolmuş veya gerici gelse de, sorduğu sorular bugün hâlâ modern insanın kriz haritasını oluşturmaya devam ediyor.

Balzac’ın karakterleri (örneğin Rastignac) için Napolyon, demokratik bir toplumda yeteneği olan herkesin yükselebileceğinin somut bir örneğiydi. Ancak Dostoyevski’nin dünyasına geldiğimizde bu durum kökten değişir. Batı Avrupa'da burjuva toplumu konsolide olmuş, Napolyonik yükselişin önündeki yollar tıkanmıştır. Rusya’da ise bu dönüşüm henüz başlamışken eski rejimin engelleriyle karşılaşır. Bu tarihsel sıkışmışlık, Napolyon imajını toplumsal bir hedeften ruhsal bir deneye dönüştürür. Raskolnikov için mesele sadece zengin olmak değildir; asıl mesele, modern bireyin sınırları aşma konusundaki ahlaki kapasitesini test etmesidir. Eylem, kendi somut içeriğinden kopar ve failin kendi öznelliğini test ettiği bir laboratuvar çalışmasına dönüşür.

Dostoyevski karakterlerini en iyi anlatan cümlelerden biri şudur: "Hepsi bir demiryolu istasyonundaymış gibi yaşıyorlar." Lukács’a göre bu benzetme, kapitalist metropolün yarattığı köksüzlüğün kusursuz bir ifadesidir. İstasyon bir yuva değildir; tren ise asıl hayata geçiş aşamasıdır. Bu dünyada her şey muvakkat yani geçicidir. Dostoyevski’nin dünyasında kumarbazlar asıl hayatlarına başlamak için büyük ikramiyeyi bekler; Ölüler Evinden Notlar’daki kürek mahkûmları yirmi yıllık cezalarını bile asıl hayata bir hazırlık olarak görürler. İnsanlar şimdiki zamanda yaşamak yerine, hep bir sonraki köşede onları bekleyen kader değişikliğine odaklanmışlardır. Bu geçicilik hissi, bireyin halkın yaşam akışından kopmasının ve modern bir bekleme odasına hapsedilmesinin sonucudur.

Dostoyevski bir manzara ressamı değildir, ancak şehrin sefaletini karakterlerin ruhsal deformasyonuyla diyalektik bir bağ içinde sunar. Petersburg, sadece bir arka plan değil, bireyi yeraltına iten toplumsal bir zorunluluktur. Şehrin fiziksel darlığı, doğrudan karakterlerin içsel sıkışmışlığına ve hastalıklı güç arzularına karşılık gelir. Raskolnikov’un bir tabutu andıran odası, bireyin dış dünyadan kopuşunu ve zihnine hapsolan fikrin monomanisini fizikselleştirir. Polis karakollarının dar ve havasız koridorları, modern metropoldeki toplumsal sefaletin ve suçun yarattığı vicdani daralmanın mekânsal yansımasıdır. Lukács’a göre Dostoyevski, bir şehrin kokusunu ve darlığını, o şehirde yaşayan insanların ahlaki ideallerindeki bozulmayla (genetik bir bağla) birleştiren ilk büyük modern metropol şairidir.

Lukács, Dostoyevski ile Tolstoy’u kıyaslarken temel bir farka işaret eder: Tolstoy’un kahramanları, henüz tamamen çözülmemiş olan taşra yaşamıyla ve köylü sınıfıyla hareketsiz de olsa bir bağ kurabilirken; Dostoyevski’nin kahramanları halkın yaşamından tamamen kopmuş, tesadüfi ailelerin içine doğmuş yalnız bireylerdir. Bu kopuş, birey ile dünya arasına adeta bir Çin Seddi örer. Yalnızlık o kadar derinleşmiştir ki, öteki insanlarla kurulan bağlar sadece bir üstünlük ya da aşağılık mücadelesine indirgenir. Özellikle üst sınıfların atıl hayatı (idleness), bu yalnızlığı umutsuz bir boşluğa dönüştürür. Ecinniler’in kahramanı Stavrogin, bu boşluğun ve toplumsal bir yön duygusundan yoksunluğun en trajik örneğidir.

Lukács’a göre Dostoyevski’nin büyüklüğü, kapitalizmin insan ruhunda yarattığı deformasyona karşı gösterdiği o şiddetli protestodadır. Karakterleri, ruhu sakatlayan bariyerleri yıkmak için perişan olmayı göze alan, yarım çözümlerle yetinmeyen insanlardır. Gazeteci Dostoyevski yanlış yolları (gerici kurumları) işaret etse de, yaratıcı Dostoyevski karakterlerini bu barikatları yıkmaya zorlayarak geleceğe ışık tutar.