Lekcja 9 Soplicowo. Bolimowo

Описание: Dwór szlachecki zajmuje w literaturze polskiej miejsce szczególne — jest przestrzenią pamięci, obyczaju i narodowej tożsamości. Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu tworzy mit dworku jako „gniazda narodowego”, ostoi polskości w czasach niewoli. Z kolei Witold Gombrowicz w Ferdydurke dokonuje radykalnej dekonstrukcji tego mitu, ukazując dwór jako przestrzeń groteski, sztuczności i opresyjnej formy. Zestawienie tych dwóch wizji ujawnia zasadniczo odmienne podejście do tradycji szlacheckiej — afirmacyjne u Mickiewicza i demaskatorskie u Gombrowicza.
W Panu Tadeuszu dworek w Soplicowie zostaje ukazany jako miejsce harmonii, ładu i ciągłości historycznej. Już jego opis ma charakter idealizujący:
„Dom niewielki, lecz zewsząd chędogi”,
co podkreśla prostotę, gościnność i moralny porządek świata szlacheckiego. Soplicowo funkcjonuje jako centrum życia wspólnotowego, a szczególną rolę odgrywają w nim biesiady, które nie są jedynie ucztami, lecz rytuałami integrującymi społeczność. Wspólne posiłki porządkują relacje międzyludzkie, uczą hierarchii i podtrzymują tradycję.
Scena powitania Tadeusza przez Sędziego Soplicę i Woźnego Wojskiego ukazuje dwór jako przestrzeń naturalnych, serdecznych więzi międzypokoleniowych. Gesty gościnności są spontaniczne i szczere, a autorytet starszych oparty jest na doświadczeniu i mądrości. Wojski — strażnik obyczaju — ucieleśnia ciągłość tradycji, która nie zniewala, lecz wychowuje. Soplicowo jawi się więc jako „mała ojczyzna”, w której prywatne splata się z narodowym, zwłaszcza w kontekście historycznym epoki napoleońskiej i nadziei na odzyskanie niepodległości.
Całkowitym przeciwieństwem tej wizji jest dwór Hurleckich w Bolimowie, przedstawiony w Ferdydurke. Gombrowicz świadomie sięga po groteskę, aby obnażyć sztuczność i pustkę tradycji szlacheckiej. Dwór nie jest tu miejscem harmonii, lecz teatrem form, w którym każdy odgrywa przypisaną mu rolę. Kolacja w Bolimowie stanowi parodię staropolskiej biesiady — zamiast wspólnoty pojawia się napięcie, przymus i wzajemna obserwacja.
Postacie Hurleckich są karykaturalne: ciotka i wuj nie są autorytetami moralnymi, lecz strażnikami skostniałych form. Groteskowa scena powitania Józia i Miętusa, pełna przesadnych gestów, fałszywej uprzejmości i ceremonialności, unaocznia mechanizm „upupienia”, czyli wtłaczania jednostki w gotowe schematy:
„Zaczęli mnie robić, urabiać, formować” — komentuje Józio.
Tradycja nie integruje, lecz zniewala, stając się narzędziem przemocy symbolicznej.
Gombrowicz wprowadza pojęcie „gęby”, czyli społecznej maski, którą narzuca wspólnota. W świecie Hurleckich każdy musi podporządkować się formie:
„Człowiek jest zawsze w jakiejś formie i nie może się z niej wydostać”.
Dwór przestaje być gniazdem narodowym, a staje się groteskową atrapą tradycji, pozbawioną autentycznej treści.
Zestawienie mieszkańców Soplicowa z Hurleckimi unaocznia fundamentalną różnicę w podejściu do tradycji. U Mickiewicza tradycja jest żywa, wspólnotowa i zakorzeniona w historii; u Gombrowicza — martwa, mechaniczna i opresyjna. Soplicowo wychowuje do patriotyzmu i odpowiedzialności, Bolimowo— do odgrywania ról. Nieprzypadkowo Gombrowicz pisze z ironią:
„Ojczyzna to wielki zbiorowy Obowiązek”,
demaskując fałsz narodowych mitów.
Podsumowując, Mickiewicz tworzy mit dworku szlacheckiego jako ostoi polskości i moralnego ładu w czasach niewoli, natomiast Gombrowicz buduje jego antymit, ukazując tradycję jako formę zniewolenia jednostki. Różnica ta wynika nie tylko z odmiennych poetyk, lecz także z odmiennego doświadczenia historycznego: romantycznej potrzeby ocalenia wspólnoty oraz nowoczesnej potrzeby jej krytycznego przemyślenia. Dzięki temu dialogowi mit i antymit dworku stają się jednym z najważniejszych sporów w polskiej kulturze.


#matura #historia #polski #dlaciebie #history #lekturyszkolne #polskaliteratura #fyt #soplicoeo #pantadeusz #épopée #szlachta #ziemia #ojczyzna #tradycja #obyczajw #dwór #ferdydurke #wieś