Faruk İremet - Kuzey İran Dillerinin Dil Ağacı: Part, Sasani (Zazani) ve Deylem etkileri

Описание: Faruk İremet - Kuzey "İran" Dillerinin Dil Ağacı: Part, Sasani (Zazani) ve Deylem etkileri

Dil ağacının tarihsel gelişimini, tarihi bilgilerimizden ve bulunan kaynaklardan yola çıkarak özetleyeci bir yazı hazırladım. Aşağıda, Part, Sasanian ve Deylem etkilerini kapsayan Kuzey İran dillerinin (Zazaca, Gorani, Gilekçe, Mazenderanca, Talişça, Tatça) tarihsel evrimini kronolojik olarak sunuyorum. Bu bilgileri dil ağacının tarihsel bağlamını destekleyecek şekilde hazırladım.

Dil Ağacının Tarihsel Gelişimi

•MÖ 2350 - 500 (Eski Dönem): Proto-Hint-Avrupa ve Ön-Kuzey İranî Kökenler

° Köken: Pontik-Kafkas Bozkırları'ndan Hint-Avrupa dil ailesinin oluşumu.
° Olaylar: Hurriler ve Medler (Zazaca'nın proto-kökeni) Mezopotamya ve İran platosunda etkili oldu. Dariyus’un Bisutun Yazıtı’nda "Zazana" (MÖ 552) ilk kez anıldı.
° Diller: Proto-İrani ve Proto-Kuzeybatı İrani unsurları şekillenmeye başladı.

MÖ 250 - MS 224 (Part Dönemi): Orta İrani Gelişimi

° Köken: Part İmparatorluğu (Hazar Havzası ve İran Platosu).
° Olaylar: Partça, Kuzeybatı İrani dillerin temelini attı. Deylemlilerin (Gilan/Deyleman) proto-dilleri bu dönemde evrilmeye başladı.
° Diller: Partça, Zazaca’nın fonetik ve gramer temelini oluşturdu.

•MS 224 - 651 (Sasanian Dönemi): İmparatorluk Etkisi

° Köken: Sasanî İmparatorluğu (Batı İran).
° Olaylar: Zerdüştlük ve Farsça etkisiyle Kuzeybatı İrani diller ayrıştı. Deylem bölgesi bağımsızlığını korudu.
° Diller: Gilekçe ve Mazenderanca’nın proto-biçimleri ortaya çıktı.

•MS 550 - 1000 (Deylem ve Göç Dönemi): İslamlaşma ve Yayılım

° Köken: Gilan, Taberistan, Hazar Denizi kıyıları.
° Olaylar: Deylemlilerin İslamlaşması (MS 870’ler), Alevi önderler eşliğinde Anadolu’ya göçler (MS 933-1058). Moğol istilası (MS 1223-1258) göçleri hızlandırdı.

° Diller:

° Zazaca: MS 550’den itibaren Dersim, Bingöl’de yerleşti (Deylemce/Dımılî).
° Gorani: MS 900’den itibaren Güney Hazar ve Zagros’ta şekillendi.
° Gilekçe ve Mazenderanca: MS 1000 civarında Hazar kıyılarında bağımsız diller haline geldi.

•MS 1000 - 1500 (Modernleşme ve Ayrışma): Bölgesel Diller

° Köken: Kuzey İran ve Anadolu.

Olaylar: Osmanlı belgelerinde "Ekradı Dımıli" (köylü/dağlı Zazalar) anıldı. Moğol sonrası stabilizasyon.

° Diller:

° Talişça: MS 1350’den itibaren Azerbaycan ve İran’da yayıldı.
° Tatça: MS 1500’den itibaren Med kökenli unsurlarla gelişti.

•Özet Zaman Çizelgesi

° MÖ 2350: Proto-Hint-Avrupa kökeni.
° MÖ 250: Partça’nın yükselişi.
° MS 224: Sasanî etkisi başladı.
° MS 550: Zazaca’nın Anadolu’da oluşumu.
° MS 900: Gorani’nin ayrışması.
° MS 1000: Gilekçe ve 
° Mazenderanca’nın bağımsızlığı.
° MS 1350: Talişça’nın bölgesel yayılımı.
° MS 1500: Tatça’nın modernleşmesi.

Genel Değerlendirme:

Bu diller, Hint-Avrupa dil ailesinin Kuzeybatı İrani koluna aittir ve Part (MÖ 250 - MS 224), Sasanian (MS 224 - 651) ile Deylem (MÖ 2. yüzyıl - MS 1258) dönemlerinin kültürel ve dilsel mirasını taşır. MS 550’den itibaren Anadolu’ya (Zazaca) ve Hazar çevresine (Gilekçe, Mazenderanca) yayılan bu diller, göçler, İslamlaşma (MS 870’ler) ve Moğol istilası (MS 1223-1258) gibi olaylarla şekillendi. Her biri, yerel kimliklerin ve tarihsel sürekliliğin birer yansımasıdır.

Faruk İremet
03.09.2025
Facebook

#farukiremet #zazaki #zazapress #iremet #zazaca #zazalar #siverek #zazana #zazaish #zazaistan #bingöl #desimusic #desim #varto #erzincan #tezcan #hani #piran #spotify #song #sondakikahaberleri #herkes #takipçi #öneçıkar