TAMBORA 1815: Wulkan, który wyłączył Słońce nad całą planetą

Описание: Największa erupcja wulkaniczna w historycznej pamięci ludzkości. Sto pięćdziesiąt kilometrów sześciennych skały w stratosferze, sześćdziesiąt megaton dwutlenku siarki, cały lud zniknął w jedną dobę. Rok później Europa głoduje, w Nowej Anglii pada śnieg w czerwcu, a w delcie Gangesu wybucha pierwsza w historii globalna pandemia cholery. To historia Tambory — wulkanu, który zgasił słońce nad całą planetą.

ROZDZIAŁY:

00:00 Zniknięcie ludu Tambora
01:03 Wulkan, który zmienił klimat
02:19 Pytania po globalnej katastrofie
03:53 Pierwsze odgłosy erupcji
05:00 Raport Owena Phillipsa
07:49 Skala VEI-7 i fizyka wybuchu
09:32 Aerozol siarczanowy w stratosferze
10:25 Kaldera i utracony język Tambora
11:27 Rok bez lata 1816
15:11 Villa Diodati, Frankenstein i Wampir
17:29 Byron, Turner i czerwone niebo
18:51 Pierwszy rower i głód koni
19:32 Yunnan, opium i wojna
20:12 Pompeje Wschodu: wykopaliska 2004
22:23 Fakty, hipotezy i liczba ofiar
24:31 Czy taka erupcja może wrócić?
26:18 Dziedzictwo Tambory

METODOLOGIA:

FAKTY POTWIERDZONE
— Erupcja Tambory: 10 kwietnia 1815, klasyfikacja VEI 7
— Objętość wyrzuconego materiału: około 150 km³
— Emisja dwutlenku siarki: około 60 Mt do stratosfery
— Bezpośrednie ofiary na Sumbawie: 10–12 tysięcy w pierwszych godzinach
— Wymarcie języka tambora i całej populacji ludu
— "Rok bez lata" 1816 udokumentowany w Europie i Ameryce Północnej
— Powstanie "Frankensteina" Mary Shelley na Villa Diodati, lato 1816
— Konstrukcja pierwszej maszyny biegowej (Laufmaschine) przez Karla von Drais, czerwiec 1817
— Wykopaliska Haraldura Sigurðssona na zachodnim zboczu Tambory, 2004 — "Pompeje Wschodu"

HIPOTEZY ROBOCZE
— Bezpośredni związek pandemii cholery 1817 z zaburzeniem monsunów w Bengalu przez Tamborę (David Arnold i in.)
— Pełna globalna liczba ofiar pośrednich: szacunki rozciągają się od 100 000 do ponad 250 000
— Rola trzyletniego głodu w Yunnanie w długoterminowym wzroście produkcji opium w Azji

PYTANIA OTWARTE
— Zawartość niezbadanych warstw kaldery — dostęp wstrzymany od 2009 z powodu niestabilności sejsmicznej zbocza
— Przynależność językowa tambora do większej rodziny papuańskiej — materiału za mało, by rozstrzygnąć
— Dokładny mechanizm interakcji stratosferycznego aerozolu siarczanowego z reżimem monsunowym Azji Południowej

ŹRÓDŁA AKADEMICKIE (recenzowane):

Wulkanologia i geofizyka:
— Stothers, R. B. (1984). "The Great Tambora Eruption in 1815 and Its Aftermath." Science 224(4654): 1191–1198. DOI: 10.1126/science.224.4654.1191
— Self, S., Gertisser, R., Thordarson, T., Rampino, M. R., Wolff, J. A. (2004). "Magma volume, volatile emissions, and stratospheric aerosols from the 1815 eruption of Tambora." Geophysical Research Letters 31: L20608. DOI: 10.1029/2004GL020925
— Sigurdsson, H., Carey, S. (1989). "Plinian and co-ignimbrite tephra fall from the 1815 eruption of Tambora volcano." Bulletin of Volcanology 51: 243–270. DOI: 10.1007/BF01073515
— Mason, B. G., Pyle, D. M., Oppenheimer, C. (2004). "The size and frequency of the largest explosive eruptions on Earth." Bulletin of Volcanology 66: 735–748. DOI: 10.1007/s00445-004-0355-9

Klimatologia i paleoklimat:
— Oppenheimer, C. (2003). "Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815." Progress in Physical Geography 27(2): 230–259. DOI: 10.1191/0309133303pp379ra
— D'Arrigo, R., Wilson, R., Tudhope, A. (2009). "The impact of volcanic forcing on tropical temperatures during the past four centuries." Nature Geoscience 2: 51–56. DOI: 10.1038/ngeo393
— Briffa, K. R., Jones, P. D., Schweingruber, F. H., Osborn, T. J. (1998). "Influence of volcanic eruptions on Northern Hemisphere summer temperature over the past 600 years." Nature 393: 450–455. DOI: 10.1038/30943

Historia nauki i kultury:
— Zerefos, C. S. et al. (2014). "Further evidence of important environmental information content in red-to-green ratios as depicted in paintings by great masters." Atmospheric Chemistry and Physics 14: 2987–3015. DOI: 10.5194/acp-14-2987-2014
— Wood, G. D'A. (2014). Tambora: The Eruption That Changed the World. Princeton University Press. ISBN: 978-0-691-15054-3
— Klingaman, W. K., Klingaman, N. P. (2013). The Year Without Summer: 1816 and the Volcano That Darkened the World and Changed History. St. Martin's Press