emin emine öztürk 2004 cankıllı ( ekecik kürt zaza köyleri )

Описание: Aksaray Ekecik Kürtleri: Tarih, Yerleşim ve Kültür

Aksaray’ın Ekecik Bölgesi, coğrafi ve ekolojik açıdan stratejik bir noktada yer almakta ve Orta Anadolu’daki Kürt nüfusunun önemli merkezlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Bu topluluklar genellikle “Ekecik Kürtleri” ya da “Erkecik Kürtleri” olarak anılmaktadır. Kimi kaynaklar bu grubu bir aşiret olarak tanımlar.
Mevcut resmi kaynaklara göre, Aksaray’daki soy bağı kayıtları 1830’lu yıllara kadar izlenebilmektedir. Öncesinde yaklaşık 400 yıllık bir süre boyunca düzenli kayıt tutulmamıştır. Osmanlı dönemi kayıtları ise genellikle vergi ve benzeri devlet ihtiyaçları üzerine odaklanmış, soy ve etnik farkları sistematik olarak kaydetmemiştir. O dönemde toplumsal düzen, bireylerin dini cemaatleri üzerinden şekillenmiş; köy halkı geçimlerini tarım ve hayvancılıkla sağlarken, devletle ilişkileri sınırlı kalmış ve bu ilişkiler resmi kayıtlara yansımamıştır. Bu kapalı yaşam tarzı, topluluk içi gelenek ve göreneklerin yüzyıllarca korunmasına olanak sağlamıştır.
18. yüzyılda modernitenin yükselişi ile birlikte diğer uluslar, kendi tarihlerini yeniden kurgulamaya başlamış, egemen ulusların elit kesimleri yerel kültürleri kendi anlatılarına entegre ederek yeni hikâyeler üretmiştir. Bu süreçte yöre halkı, din kardeşliği temelinde bu anlatıları kabul etmiştir. Ancak 19. yüzyılda milliyetçilik ve ırkçılık akımlarının yükselmesi, bu anlatıları dini ve cemaat bağından çıkarıp ırksal bir çerçeveye taşımıştır. Bu dönemde Ekecik Kürtleri hâlâ kendi dini ve cemaat temelli kimliklerini sürdürmüştür.
Makale, Ekecik Kürtleri’nin tarihini, yerleşimlerini, dil ve kültür profilini, ayrıca köylerin Kürtçe/Zazaca isimlerini ele almayı amaçlamaktadır.

1. Tarihsel Köken ve Göçler
Yerleşim Tarihi: Bazı kaynaklara göre, Aksaray Kürtlerinin Ekecik Bölgesi’ne yerleşimi yaklaşık 500–600 yıl önce (15.–16. yüzyıl civarı) başlamıştır (portal.arsivakurd.org).
Aşiret Kimliği: Birnebûn dergisi, Ekecik adının hem coğrafi bir bölge hem de topluluk/aşiret adı olarak kullanıldığını belirtmektedir.
Gelen Halk: Hacı Ahmet Ünlü’nün araştırmalarına göre, Aksaray’daki Kürt nüfusunun bir kısmı Diyarbakır, Ağrı ve Elazığ bölgelerinden göç etmiştir (Haber Natural, Son Sayfa).
Aile Bağları ve Soy Bilgisi: Mevcut aile kaynaklarından elde edilen bilgiler, Ekecik Kürtleri’nin yaklaşık 7 kuşak öncesine kadar soy bağlantılarını hatırlayabildiğini göstermektedir. Sosyolojik ve tarihsel çalışmalarda bir kuşak ortalama 25–30 yıl olarak kabul edilir. Buna göre:
• 7 kuşak × 25 yıl = 175 yıl
• 7 kuşak × 30 yıl = 210 yıl
✅ Yani topluluk, yaklaşık olarak 175–210 yıl öncesine kadar olan aile bağlarını bilmektedir. Bu, yerleşim tarihinin ve topluluk içi bağlılıkların anlaşılmasına önemli bir tarihsel perspektif kazandırmaktadır.
Dil Profili: Ünlü’nün bulgularına göre, Ekecik Kürtlerinin %85’i Zazaca (Dimilî), %15’i Kurmancî lehçesini konuşmaktadır (Haber Natural).
Manevî / İdeolojik Yapı: Ekecik Kürtleri, Kadiri tarikatına bağlıdır ve tarikat odaklı yapı bazı köylerde hâlâ etkin bir rol oynamaktadır (Birnebûn).

Araştırmacı Hacı Ahmet Ünlü, Aksaray’da yaklaşık 40 Kürt köyü bulunduğunu belirtmektedir. Topluluk, Aksaray merkez, Ekecik Dağı etekleri ve çevresinde yoğunlaşmıştır.
2.2 Öne Çıkan Ekecik Kürt Köyleri ve Kürtçe / Zazaca İsimleri
Köy (Türkçe) Kürtçe / Zazaca Adı Kaynak
Akın Axîn Mit Liebe gebastelt
Alayhan Alaxun / Alaxo
Babakonağı Gelesin
Bebek Bewek
Büyük Pörnek
Küçük Pörnek
Cankıllı Cûnqılî
Çavdarlı Çıwderê
Çekiçler Çekkur / Çaçkaro
Çolak Nebi
Fatma Uşağı Seydanê
Gökkaya Qılorî
Kalebalta Qeleko
Karaçayır Kulan
Karakova Xêrhat
Karakuyu Qerequ
Koyak Qoyax
Salmanlı Salmanlı
Gödkler / Gödeler
Borucu Borji
Tepeztelik
Tol
Küçükgömek
Büyükgömek

3. Kültür, Dil ve Kimlik
Dil: Zazaca baskın olup, köylerde günlük yaşamda hâlâ konuşulmaktadır.
Maneviyat: Kadiri tarikatına bağlılık, topluluk içi sosyal ve kültürel bağları güçlendirmektedir.
Aşiret Kimliği: Ekecik Kürtleri hem coğrafi hem de sosyal olarak aşiret kimliğini korumaktadır.

4. Tartışmalar ve Belirsizlikler
• Yerleşim Tarihi: Bazı kaynaklar yerleşimi 500–600 yıl öncesine bağlarken, bazı araştırmalar daha geç bir dönemi işaret etmektedir.
• Köy Adı Standartları: Kürtçe/Zazaca köy isimleri kaynaklar arasında değişiklik gösterebilmektedir.
• Sayısal Veri: “40 köy” ifadesi tahmini olup resmi kayıtlarla doğrulanmamıştır.
5. Sonuç ve Öneriler
Ekecik Kürtleri, Aksaray’ın kültürel mozaik yapısında önemli bir yer tutmaktadır. Gelecekte yapılacak çalışmalar için öneriler:
1. Osmanlı tahrir defterlerinin Aksaray sancağı için detaylı incelenmesi.
2. Sözlü tarih çalışmaları ile dil ve göç hikâyelerinin toplanması.
3. Genetik ve demografik araştırmalar ile köken haritalarının oluşturulması.

KAYNAKLAR
• Eşrefi Bitlisi Şerefname
• Birnebûn – Aksaray Kürtleri
• Haber Natural
• Mit Liebe gebastelt
• kayakoy.blogspot.com