મોક્ષની ટિકિટ : તમારું શ્રેષ્ઠ ભવિષ્ય કેવી રીતે 'બુક' કરવું? : માઇન્ડફુલનેસ અને મિનિમલિઝમ

Описание: જૈન દર્શનમાં એક ગહન સિદ્ધાંત છે: "અંત મતિ સો ગતિ," જેનો સરળ અર્થ એ છે કે મૃત્યુ સમયે જેવી આપણી મનોદશા કે વિચારધારા હોય છે, તે જ આપણી આગામી ગતિ કે ભવ નક્કી કરે છે. આ વિચારને એક સુંદર રૂપક દ્વારા સમજી શકાય છે: સમાધિ મરણ એ મોક્ષનું બુકિંગ છે. આનો અર્થ એ નથી કે મૃત્યુ એ જીવનનો અંત છે, પરંતુ તે આત્માની અનંત યાત્રાનો એક નિર્ણાયક વળાંક છે, જ્યાંથી આગામી મંઝિલ નક્કી થાય છે.

પરંતુ આ કોઈ છેલ્લી ઘડીનું "તત્કાલ બુકિંગ" નથી. આ તો સમગ્ર જીવનની સાધના, તૈયારી અને કમાણીનું પરિણામ છે. આ બુકિંગને પાકું કરવા માટે, સાધકે જીવનભર 'પુણ્ય' અને 'નિર્જરા' રૂપી ચલણ (Currency) જમા કરાવવું પડે છે. આ આધ્યાત્મિક ચલણ કમાવવા અને શાંતિપૂર્ણ મૃત્યુને પામવા માટેની પ્રથમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ શરત કઈ છે, તે આપણે એક પ્રેરક કથા દ્વારા સમજીએ.

પ્રથમ પાઠ: સુકુમાલ મુનિ અને અડગ સમતાની શક્તિ

એક રાજકુમાર જેવું સુકુમાર જીવન જીવનાર સુકુમાલ, યુવાનીમાં જ સંસારની ક્ષણભંગુરતા સમજીને જૈન દીક્ષા અંગીકાર કરે છે. એક દિવસ, તેઓ જંગલમાં એકાંતમાં ધ્યાનમગ્ન બેઠા હતા. ત્યાં પૂર્વભવના વૈરથી પ્રેરાઈને એક શિયાળણી આવી અને તેમના કોમળ શરીરને કોતરી ખાવા લાગી. આ ભયાનક પીડા એક-બે કલાક નહીં, પરંતુ પૂરા ત્રણ દિવસ સુધી ચાલી. શિયાળણી ધીરે ધીરે તેમના માંસના લોચા કાઢતી રહી, છતાં સુકુમાલ મુનિ ધ્યાનમાં અડગ રહ્યા.

આટલી અસહ્ય વેદના વચ્ચે પણ સુકુમાલ મુનિ શાંતિ કેવી રીતે જાળવી શક્યા? તેનું રહસ્ય જૈન દર્શનના "ભેદજ્ઞાન" (Bheda Vijnana) ના સિદ્ધાંતમાં છુપાયેલું છે. તેમણે પોતાના મનને એટલું કેળવ્યું હતું કે તેઓ દૃઢપણે માનતા હતા કે આત્મા અને શરીર ભિન્ન છે. તેમના મનમાં આ વિચારો ચાલતા હતા:

શરીર અને આત્મા અલગ છે: "આ વેદના શરીરને થાય છે, મને નહીં. હું તો જ્ઞાતા-દ્રષ્ટા આત્મા છું, જે આ ઘટનાને માત્ર જોઈ રહ્યો છે." આ વિચારધારાએ તેમને શારીરિક પીડાથી માનસિક રીતે અલિપ્ત રાખ્યા.
ક્રોધનો અભાવ: તેમણે શિયાળણી પર સહેજ પણ ક્રોધ ન કર્યો. ઊલટું, તેમણે મનમાં વિચાર્યું, "આ શિયાળણી તો મારી માતા સમાન છે, જે મારા જ બાંધેલા કર્મોનો ભાર હળવો કરી રહી છે." આ તેમની અહિંસા અને મૈત્રી ભાવનાની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે.

શરીર અને આત્માના આ ભેદજ્ઞાન અને અડગ સમતાના પરિણામે, તેમનું "મોક્ષનું બુકિંગ" પાકું થયું. મૃત્યુ પામીને તેઓ 'સર્વાર્થસિદ્ધિ' નામના સર્વોચ્ચ દેવલોકમાં ઉત્પન્ન થયા, જ્યાંથી આગામી ભવમાં મોક્ષ નિશ્ચિત હોય છે. સુકુમાલ મુનિની કથા શીખવે છે કે શારીરિક કષ્ટ ગમે તેટલું ભયાનક હોય, જો આત્મા જાગૃત હોય તો સમાધિ શક્ય છે. હવે આપણે એક એવા મહાપુરુષની વાત કરીશું જેમણે શત્રુ પ્રત્યે ક્ષમાની ભાવનાનું શિખર સર કર્યું.

બીજો પાઠ: ગજસુકુમાલ મુનિ અને ક્ષમાનું શિખર

ભગવાન કૃષ્ણના લઘુબંધુ ગજસુકુમાલ, યુવાવસ્થામાં ભગવાન નેમિનાથનો ઉપદેશ સાંભળીને વૈરાગી બન્યા અને દીક્ષા લેવાનો નિર્ણય કર્યો. આ નિર્ણયથી તેમના થનારા સસરા સોમિલ બ્રાહ્મણ અત્યંત ક્રોધિત થયા. જ્યારે નવદીક્ષિત ગજસુકુમાલ મુનિ સ્મશાનમાં ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે સોમિલે ત્યાં પહોંચીને તેમના મસ્તક પર માટીની પાળ બાંધી અને તેના પર ધગધગતા અંગારા મૂકી દીધા.

આ જીવલેણ હુમલા સમયે ગજસુકુમાલ મુનિની પ્રતિક્રિયા અદ્ભુત હતી. તેમણે સોમિલને શત્રુને બદલે એક ઉપકારી મિત્ર માન્યો. તેમના મનમાં વિચાર આવ્યો, "અહો! આ સોમિલ મારો કેવો ઉપકારી છે, જે મારા કર્મોને બાળીને મને ઋણમુક્ત કરી રહ્યો છે." જે મસ્તક પર રાજવી પાઘડી શોભતી હતી, તે જ મસ્તક પર આજે અંગારા હતા, છતાં તેમના માટે બંને સ્થિતિ સમાન હતી. આ પરમ ક્ષમા દ્વારા તેમણે માત્ર કરુણા જ ન દાખવી, પરંતુ નવા 'અસાતા વેદનીય કર્મ' (પીડા આપનાર કર્મ) બાંધતા અટકાવ્યા અને પોતાના પૂર્વના કર્મોનો ક્ષય કરી નાખ્યો.

આ પરમ ક્ષમા ભાવનાના પ્રતાપે, તેમણે પોતાના તમામ ઘાતક કર્મોનો નાશ કરી નાખ્યો અને તે જ ક્ષણે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી મોક્ષે સિધાવ્યા. તેમની કથા એ વાતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કે "બીજાને સમાધિ આપવી" એટલે કે પોતાના સૌથી મોટા શત્રુને પણ હૃદયપૂર્વક માફ કરી દેવો, એ મોક્ષનું તત્કાળ બુકિંગ બની શકે છે.

ક્ષમાની જેમ, ત્યાગ પણ સમાધિ મરણ માટે અનિવાર્ય છે. ચાલો, હવે આપણે ત્યાગની મૂર્તિ સમાન શાલીભદ્રની કથા જોઈએ.

ત્રીજો પાઠ: શાલીભદ્ર અને અપરિગ્રહનો આનંદ

શેઠ શાલીભદ્ર પાસે એટલો વૈભવ હતો કે તેની સરખામણી સ્વર્ગના ઇન્દ્ર સાથે થતી. તેમની પાસે ૩૨ સુંદરી પત્નીઓ અને અગણિત સંપત્તિ હતી. એક દિવસ, તેમને એ વાતનું જ્ઞાન થયું કે આ બધો વૈભવ તેમના પૂર્વભવના પુણ્યનું ફળ છે, પણ આ ભવમાં તો તેઓ માત્ર ભોગવી રહ્યા છે. સંસારની આ નિસ્સારતાનો અહેસાસ થતાં જ તેમણે એક ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વગર, તમામ સંપત્તિ, પત્નીઓ અને રાજસી સુખોનો ત્યાગ કરી દીક્ષા લેવાનો દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.

શાલીભદ્રનું જીવન જૈન ધર્મના "અપરિગ્રહ" (Non-possession) ના સિદ્ધાંતને સાર્થક કરે છે, જેનો સાચો અર્થ ત્યાગમાં જ સુખ માનવું તે છે.

ઓછો સામાન, સરળ યાત્રા: જૈન શાસ્ત્રો કહે છે, "પરિગ્રહ એ આત્માનો ભાર છે." જેમ મુસાફર પાસે જેટલો ઓછો સામાન હોય, તેટલી તેની યાત્રા સરળ બને છે, તેમ જે આત્મા પાસે ભૌતિક વસ્તુઓ અને સંબંધોનો મોહ ઓછો હોય, તે મૃત્યુની યાત્રા શાંતિથી કરી શકે છે.
ઈચ્છાઓનો ત્યાગ: શાલીભદ્રએ માત્ર વસ્તુઓનો જ ત્યાગ નહોતો કર્યો, પરંતુ તમામ ભૌતિક ઈચ્છાઓનો પણ ત્યાગ કર્યો હતો. ઈચ્છાઓનો ત્યાગ એ મોક્ષ માર્ગ પર આગળ વધવા માટે "પાસપોર્ટ" સમાન છે.

આ સિદ્ધાંત આજના 'મિનિમલિઝમ' (Minimalism) ના વિચાર જેવો જ છે, પણ તેનો હેતુ ભૌતિક નહીં, પરંતુ આધ્યાત્મિક છે – આત્માને ભારમુક્ત કરવાનો. આ સંપૂર્ણ ત્યાગ અને દીક્ષા બાદની કઠોર તપસ્યાના બળે, તેમણે સમાધિપૂર્વક દેહ છોડ્યો અને સુકુમાલ મુનિની જેમ જ સર્વાર્થસિદ્ધિ વિમાનમાં દેવ તરીકે ઉત્પન્ન થયા.

આ ત્રણેય પ્રેરક કથાઓ આપણને શાંતિપૂર્ણ મૃત્યુ માટેના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભોનો પરિચય કરાવે છે. ચાલો, આ પાઠને સારાંશ રૂપે જોઈએ.