तेस्रो विश्व युद्ध र नेपाल

Описание: तेस्रो विश्व युद्ध: सम्भावना, विश्व राजनीति र नेपालको भविष्य
परिचय
मानव इतिहासमा दुईवटा विनाशकारी विश्व युद्ध भइसकेका छन्। पहिलो र दोस्रो विश्व युद्धले संसारको नक्सा मात्र परिवर्तन गरेनन्, बरु करोडौँ मानिसको ज्यान लिए र परमाणु युगको सुरुवात गरे। वर्तमान समयमा रुस-युक्रेन तनाव, इजरायल-हमास द्वन्द्व, र दक्षिण चीन सागरमा बढ्दो सैन्य गतिविधिले 'तेस्रो विश्व युद्ध' को चर्चा फेरि सतहमा ल्याएको छ। यदि तेस्रो विश्व युद्ध भयो भने, यो विगतका युद्ध जस्तो जमिन र समुद्रमा मात्र सीमित नभई अन्तरिक्ष, साइबर संसार र परमाणु हतियारसम्म फैलिने निश्चित छ। यस लेखमा हामी तेस्रो विश्व युद्धको सम्भावना र यसले नेपाल जस्तो सानो र भूपरिवेष्ठित राष्ट्रमा पार्ने बहुआयामिक प्रभावहरूको विश्लेषण गर्नेछौँ।

१. तेस्रो विश्व युद्धका सम्भावित कारणहरू
आजको विश्व ध्रुवीकृत छ। एकातिर अमेरिका र उत्तर एटलान्टिक सन्धि संगठन (NATO) राष्ट्रहरू छन् भने अर्कोतिर रुस र चीनको बढ्दो सामिप्यता छ। तेस्रो विश्व युद्धका मुख्य कारणहरू निम्ुन हुन सक्छन्:

भू-राजनीतिक शक्ति सङ्घर्ष: सुपरपावर बन्ने होडबाजी।

संसाधनको लडाइँ: पानी, ऊर्जा र दुर्लभ खनिज पदार्थहरूमाथिको नियन्त्रण।

प्रविधि र साइबर युद्ध: अर्को देशको आर्थिक र सैन्य संरचनालाई सफ्टवेयरमार्फत ध्वस्त पार्ने प्रयास।

धार्मिक र सांस्कृतिक कट्टरता: मध्य-पूर्वको अशान्ति यसको एउटा कडी हो।

२. नेपालको भौगोलिक र रणनीतिक संवेदनशीलता
नेपाल दुई विशाल परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रहरू—भारत र चीन—को बीचमा अवस्थित छ। तेस्रो विश्व युद्धको अवस्थामा नेपालको यो अवस्थितिले वरदान र अभिशाप दुवैको काम गर्न सक्छ।

बफर स्टेट (Buffer State): ऐतिहासिक रूपमा नेपालले दुई देशबीचको सुरक्षा घेराको काम गरेको छ। तर आधुनिक मिसाइल प्रविधिको युगमा भूगोलले मात्र सुरक्षा दिँदैन।

चीन र भारतको सम्बन्ध: यदि तेस्रो विश्व युद्धमा चीन र भारत विपरित कित्तामा उभिए भने नेपाल प्रत्यक्ष रणभूमि बन्ने खतरा रहन्छ। हिमालय शृङ्खलाले सुरक्षा दिए पनि हवाई मार्ग र प्रविधिले गर्दा नेपालको आकाश सुरक्षित नहुन सक्छ।

३. सैन्य प्रभाव: गोर्खा रेजिमेन्टको भविष्य
नेपालको सन्दर्भमा सबैभन्दा जटिल विषय वैदेशिक सेनामा रहेका नेपाली युवाहरू हुन्।

भारतीय सेना: भारतीय सेनामा करिब ३०-४० हजार गोर्खाली सैनिक छन्।

बेलायती सेना: बेलायतको गोर्खा ब्रिगेडमा हजारौँ नेपाली छन्। यदि तेस्रो विश्व युद्धमा भारत वा बेलायत सहभागी भएमा, नेपाली युवाहरूले ती देशका लागि लड्नुपर्ने हुन्छ। यसले नेपालको "असंलग्न परराष्ट्र नीति" माथि प्रश्न उठाउनेछ। आफ्ना नागरिकहरू विदेशी युद्धमा मारिँदा नेपालले ठूलो सामाजिक र राजनीतिक संकट बेहोर्नुपर्नेछ।

४. आर्थिक प्रभाव: रेमिट्यान्स र परनिर्भरता
नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड रेमिट्यान्स (विप्रेषण) हो।

रोजगारीको संकट: खाडी मुलुक, मलेसिया, र युरोपमा रहेका लाखौँ नेपालीहरू युद्धका कारण स्वदेश फर्कनुपर्ने हुन्छ। यसले नेपालमा बेरोजगारीको ठूलो बाढी ल्याउनेछ।

आपूर्ति शृङ्खला (Supply Chain) मा अवरोध: नेपालले खाद्यान्नदेखि इन्धनसम्म आयात गर्छ। युद्धको समयमा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार ठप्प हुँदा नेपालमा भोकमरी र चरम महँगी छाउनेछ। पेट्रोलियम पदार्थको अभावले यातायात र उद्योगहरू बन्द हुनेछन्।

५. मानवीय र वातावरणीय संकट
तेस्रो विश्व युद्धमा परमाणु हतियारको प्रयोग हुने प्रवल सम्भावना रहन्छ।

परमाणु विकिरण: छिमेकी देशहरूमा परमाणु बम प्रहार भएमा त्यसको विकिरण (Radiation) हावा र पानीको माध्यमबाट नेपालसम्म आइपुग्नेछ। यसले क्यान्सर जस्ता रोगहरू र जन्मजात अपाङ्गता बढाउनेछ।

जलवायु परिवर्तन: युद्धका कारण हुने विष्फोट र प्रदूषणले हिमालयका हिमालहरू पग्लनेछन्, जसले गर्दा नेपालमा बाढी र पहिरोको प्रकोप बढ्नेछ।

६. नेपालले अपनाउनुपर्ने रणनीति
सम्भावित महाविपत्तिबाट जोगिन नेपालले अहिलेदेखि नै केही तयारीहरू गर्न आवश्यक छ:

कठोर असंलग्नता: नेपालले कुनै पनि सैन्य ब्लकमा नलाग्ने आफ्नो नीतिलाई दृढतापूर्वक पालना गर्नुपर्छ।

खाद्य आत्मनिर्भरता: बाह्य निर्भरता कम गर्न कृषिमा क्रान्ति ल्याउनु पर्छ ताकि युद्धको समयमा भोकमरी नलागोस्।

कुटनैतिक सन्तुलन: भारत र चीन दुवैसँग समान दुरीको मित्रता कायम राख्ने र उनीहरूलाई नेपाली भूमि प्रयोग गर्न नदिने।

ऊर्जा सुरक्षा: पेट्रोलियम पदार्थको विकल्पमा जलविद्युतको अधिकतम प्रयोग गर्ने।

निष्कर्ष
तेस्रो विश्व युद्ध हुनु भनेको मानव सभ्यताकै अन्त्यको सुरुवात हुनु हो। नेपाल जस्तो शान्तिप्रिय र बुद्धको देशका लागि यो युद्ध कुनै पनि हालतमा हितकर छैन। भौगोलिक विकटताले केही हदसम्म सुरक्षा दिए पनि आर्थिक र सामाजिक रूपमा नेपाल छियाछिया हुनेछ। त्यसैले, विश्व शान्तिका लागि आवाज उठाउनु र आन्तरिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्नु नै नेपालको सर्वोत्तम विकल्प हो।